Dereń właściwy (jadalny)

Dereń właściwy, zapomniany skarb dawnej spiżarni

Cornus mas L. — nazwa łacińska

Rodzina: Dereniowate — Cornaceae

Ziele opisywała św. Hildegarda z Bingen i tak o nim pisała w swoim dziele: ,,Wywar z tego drzewa oczyszcza i wzmacnia zarówno chory, jak i zdrowy żołądek.”

Hildegarda zalecała gotować w wodzie korę, drewno i liście derenia, a następnie w tym odwarze brać kąpiel. Uważała, że powinni z niej często korzystać wszyscy cierpiący na reumatyzm, zarówno dzieci, jak i osoby starsze. Za najlepszą porę uznawała lato, gdy drzewo jest zielone. Pisała też, że kąpiel w liściach derenia oczyszcza skórę.

Dereń właściwy, nazywany też dereniem jadalnym, to roślina długowieczna i szlachetna, znana od starożytności i chętnie sadzona w dawnych ogrodach dworskich oraz klasztornych. Dziś przeżywa swój renesans, choć przez kilkadziesiąt lat był u nas prawie zapomniany.

Jest okazałym krzewem lub niewielkim drzewem, dorastającym do 5–8 metrów wysokości. Rośnie bardzo powoli, za to może dożyć nawet kilkuset lat. Pędy ma wzniesione, młode szarozielone, starsze pokryte spękaną, szarobrunatną korą. Liście są jajowate do eliptycznych, całobrzegie, ułożone naprzeciwlegle, z charakterystycznymi łukowatymi nerwami.

Kwiaty są drobne, złocistożółte, zebrane w kuliste baldaszki. Rozwijają się bardzo wcześnie na przedwiośniu, często już w marcu, jeszcze zanim pojawią się liście. To jeden z pierwszych pożytków dla pszczół w roku. Owoce to błyszczące, podłużne pestkowce, ciemnoczerwone lub rubinowe, o kwaśnym i cierpkim smaku.

Dereń jest rośliną o wszechstronnym zastosowaniu. Trafia do fitoterapii, kuchni, przetwórstwa domowego, ogrodnictwa, a dawniej także do stolarstwa.

Z jego niezwykle twardego drewna wytwarzano osie do kół wozów, szprychy, laski, a nawet groty włóczni i broń. Do tej twardości nawiązuje zresztą sama nazwa gatunkowa.

Nazwy w innych językach:

Cornelian cherry — po angielsku Kornelkirsche — po niemiecku Dřín obecný — po czesku Cornouiller mâle — po francusku Cornejo macho — po hiszpańsku

Skąd wzięła się nazwa derenia

Nazwa dereń (prasłowiańskie drenъ lub dernъ) wywodzi się z praindoeuropejskiego rdzenia oznaczającego drzewo, twarde drewno albo rozłupywanie. Ten sam rdzeń widać w rosyjskim дёрен i czeskim dřín. Odnosi się bezpośrednio do legendarnej wręcz twardości i gęstości jego drewna. Łaciński człon mas, czyli męski, mocny, mówi dokładnie o tym samym.

W dawnej polszczyźnie dereń bywał znany także pod ludowymi nazwami dorn i deron.

Inne nazwy derenia właściwego:

dereń jadalny, dereń czerwony, dorn, deron, kornelia.

Warto uważać, aby nie mylić go z dereniem świdwą (Cornus sanguinea), którego czarne owoce nie nadają się do spożycia, ani z dereniem białym (Cornus alba), sadzonym wyłącznie jako krzew ozdobny.

Gdzie rośnie

Dereń właściwy występuje w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej oraz w Azji Mniejszej i na Kaukazie.

W Polsce rośnie głównie w uprawie, bywa też zdziczały na nasłonecznionych zaroślach i skrajach lasów. Lubi gleby wapienne, zasobne w składniki odżywcze, oraz ciepłe stanowiska.

Surowiec:

Surowcem leczniczym są dojrzałe owoce (Fructus Corni), liście (Folium Corni), kora (Cortex Corni) oraz nasiona.

Owoce zbiera się od połowy sierpnia, choć termin mocno zależy od miejsca. W cieplejszych rejonach Polski są gotowe już w sierpniu, natomiast w chłodniejszych, jak choćby w Wiśle, dojrzewają dopiero we wrześniu.

Dojrzały dereń jest ciemnoczerwony, miękki i łatwo odchodzi od szypułki. Do różnych przetworów potrzeba jednak owoców o różnej dojrzałości. Do kiszenia bierzemy twardawe, do maceratu w miodzie miękkie i w pełni dojrzałe.

Surowiec pozyskuje się zarówno z upraw ogrodowych, jak i ze stanowisk dziko rosnących. Nie zbieramy owoców przy ruchliwych drogach, parkingach ani na terenach opryskiwanych.

Dereń właściwy, substancje czynne i składniki

Owoce zawierają kwasy organiczne, głównie jabłkowy, chinowy i bursztynowy, witaminę C w bardzo wysokich stężeniach, flawonoidy, antocyjany, garbniki (zwłaszcza elagotaniny), irydoidy z loganiną i kwasem kornusowym, pektyny, cukry oraz sole mineralne. Wśród tych ostatnich przede wszystkim potas, wapń, fosfor, magnez, żelazo, cynk i miedź.

Liście zawierają garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe i związki mineralne.

Kora zawiera garbniki katechinowe, substancje żywicowe, sole mineralne i kwasy organiczne.

Działanie:

Owoce działają ściągająco, przeciwbiegunkowo, przeciwzapalnie, antyoksydacyjnie, moczopędnie i przeciwgorączkowo. Wzmacniają odporność, wspierają naczynia krwionośne i wątrobę, wykazują też działanie hipoglikemizujące.

Kora i liście działają silnie ściągająco, przeciwbakteryjnie, przeciwgorączkowo i przeciwkrwotocznie.

Zastosowanie

Fitoterapia

Owoce stosuje się przy zaburzeniach żołądkowo-jelitowych, biegunkach i atonii jelit. Sięga się po nie w stanach osłabienia organizmu i w rekonwalescencji, w profilaktyce i wspomaganiu leczenia niedokrwistości, przy osłabionej odporności, a także wspomagająco przy cukrzycy i problemach ze wzrokiem.

Korę i liście wykorzystuje się zewnętrznie: do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych, do kąpieli wzmacniających i przeciwreumatycznych oraz w postaci okładów na trudno gojące się rany i stany zapalne skóry.

Kuchnia

Owoce derenia trafiają do wykwintnych konfitur, dżemów, soków i marynat. Kiszone, niedojrzałe owoce zastępowały dawniej oliwki i stąd wzięła się ich nazwa, polskie oliwki.

Przepisy, które znajdziesz na blogu:

Kosmetyka domowa

W kosmetologii ekstrakty z derenia ceni się za silne działanie antyoksydacyjne, przeciwstarzeniowe i ściągające. W warunkach domowych sprawdzają się jako dodatek do tonizujących płukanek i maseczek. Ze względu na wysoką zawartość kwasów organicznych warto najpierw zrobić próbę na małym fragmencie skóry.

Ciekawostki

O dereniu pisał już w starożytności Teofrast z Eresos, a wzmianki o nim znajdują się również u Dioskuridesa i Pliniusza Starszego. W mitologii rzymskiej to z drewna dereniowego miała powstać słynna włócznia Romulusa.

Święta Hildegarda z Bingen zalecała kąpiele w odwarze z kory, drewna i liści derenia na dolegliwości podagryczne i reumatyczne. Doceniała też jego owoce jako środek wspomagający i oczyszczający żołądek.

W Polsce od wieków symbolem szlacheckiej spiżarni była dereniówka, wytrawna nalewka uważana za lekarstwo na dolegliwości trawienne i gorączkę. Do dziś dereń kiszony radomyski figuruje na ministerialnej liście produktów tradycyjnych.

Uprawa derenia właściwego

Dereń właściwy najlepiej rośnie w miejscu słonecznym i ciepłym. Preferuje gleby wapienne i zasobne, ale nie jest rośliną wymagającą.

Warto pamiętać:

rośnie powoli, na pierwsze owoce trzeba poczekać kilka lat,
jest wyjątkowo odporny na mróz i suszę,
kwitnie bardzo wcześnie i bywa pierwszym pożytkiem dla pszczół,
dla lepszego owocowania warto posadzić dwa krzewy różnych odmian,
znosi cięcie i nadaje się na żywopłot jadalny.

Działania uboczne i przeciwwskazania

Przetwory i surowce z derenia są na ogół bardzo dobrze tolerowane.

Ostrożność powinny zachować:

osoby z ostrą chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, ze względu na dużą zawartość garbników i kwasów organicznych,
osoby z nadkwaśnością,
osoby z przewlekłymi zaparciami, bo surowe owoce działają zapierająco.

Jeżeli chcesz posłuchać o dereniu właściwym, zapraszam na mój krótki film

Treść ma charakter edukacyjny. Nie jest poradą medyczną i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani dietetykiem.

Źródła:

Kucharska A. Z., Związki aktywne owoców derenia (Cornus mas L.), Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Monografie CXXXVII, Wrocław 2012.
Krzyściak P., Krośniak M., Gąstoł M., Ochońska D., Krzyściak W., Antimicrobial activity of Cornelian cherry (Cornus mas L.), Postępy Fitoterapii 2011, nr 4, s. 227–231.
św. Hildegarda z Bingen, Physica. Uzdrawiające dzieło stworzenia (rozdział o dereniu, Kornelkirsche).
Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (hasło: dereń).
Narodowy Instytut Dziedzictwa, Ministerstwo Rolnictwa, Dereń kiszony radomyski, lista produktów tradycyjnych.