Modrzew europejski

Współpraca reklamowa z Virentią Beata Bernaś · Zielnik Artemisii · Cykl „Od rośliny do współczesnego produktu”

Zapach żywicy

Modrzew to moje ulubione drzewo. W rodzinnej miejscowości widywałam go przy domach. Z tamtych lat został mi w pamięci przede wszystkim zapach żywicy. Później spotykałam modrzewie w Wiśle. Długo kojarzyłam je właśnie z tamtymi spacerami, aż niedawno zauważyłam jedno z tych drzew w parku tuż obok mojego domu.

Z przyjaciółką na szlakach Wisły

Kiedy mieszkałam w Wiśle Jaworniku, często chodziłyśmy z bliską przyjaciółką po okolicznych szlakach. Wybierałyśmy się też na jagody, a po drodze czasem rozmawiałyśmy o drzewach. Pamiętam, jak mówiła, że modrzew łatwo pomylić ze świerkiem. Jesienią różnicę widać od razu, bo modrzew gubi igły. W Wiśle zawsze podziwiałam te drzewa. Pojedyncze okazałe modrzewie można wypatrzyć przy potokach i na górskich stokach, choćby podczas wędrówek w stronę Stożka albo Baraniej Góry. W zapiskach z Wisły ta bliskość obu drzew utrwaliła się nawet w nazwach. „Słownik Adama Fischera” podaje, że na modrzew mówiono tu „świrk”, a w Dzianiszu na Podhalu „świerk”. Tych samych nazw używano również w odniesieniu do świerka. Kiedy czytam dawny zapis o którymś z tych drzew, szukam więc w opisie czegoś więcej niż samej nazwy. Wzmianka o igłach opadających na zimę może pomóc rozpoznać modrzew. W starszych książkach można też spotkać nazwę „modrzew pospolity”.

Po czym poznaję modrzew

Modrzew europejski (Larix decidua) należy do rodziny sosnowatych i pochodzi z gór Europy. W Polsce rośnie naturalnie w Tatrach, a w wielu innych miejscach można go spotkać w nasadzeniach. Z daleka zwraca uwagę wysoka, lekka korona, a z bliska u starszych drzew widać grubą, spękaną korę. Jesienią, gdy świerki wokół są jeszcze zielone, modrzew łatwo wypatrzyć po złotej koronie. Kiedy igły opadną, na gałązkach zostają szyszki. Mogą się tam trzymać przez kilka lat. Wiosną na krótkich odgałęzieniach znów pojawiają się pęczki miękkich, jasnozielonych igieł. Na długich pędach igły wyrastają pojedynczo. Do „Słownika Adama Fischera” lubię wracać zwłaszcza wtedy, gdy trafiam na nazwę miejscowości, którą znam. Tak było z Pewlą Ślemieńską. Okolice Żywca należały do moich ulubionych miejsc na krótkie wypady jeszcze wtedy, gdy byłam w harcerstwie. W Pewli urzekły mnie zalesione stoki i grzbiety. Ze słownika dowiedziałam się, że w noc świętojańską przystrajano tam domy gałązkami modrzewia. Modrzew europejski na XIX-wiecznej rycinie. Jean-Charles Chenu, Encyclopédie d’histoire naturelle ou traité complet de cette science, część Botanique, s. 11, fig. 7. Domena publiczna, zbiory Polona. Pozostałe ryciny: O.W. Thomé, Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz (1885) oraz Köhler’s Medizinal-Pflanzen (1897). Wikimedia Commons, domena publiczna.

Od Pewli do Gidli

Gałązki modrzewia pojawiają się w słowniku Fischera również przy wzmiance o święceniu roślin na Matkę Boską Zielną. Na Żywiecczyźnie z drewna modrzewia robiono sprzęty domowe, a także trumny. Kiedy myślę o tym, co potrafiono zbudować z modrzewia, wracam do przykładu z Gidli. Kościół św. Marii Magdaleny powstał na przełomie XV i XVI wieku. „Słownik Adama Fischera” podaje rok 1659 jako datę konsekracji. Ta modrzewiowa świątynia stoi do dziś.

Drewno pod Wenecją

W Gidlach drewno modrzewia można zobaczyć w kościele. W Wenecji trzeba zajrzeć znacznie głębiej. W próbkach pobranych z historycznych fundamentów badacze rozpoznali między innymi modrzew, olchę i dąb. W stale podmokłym gruncie, gdzie jest mało tlenu, drewno może długo przetrwać. W wielu próbkach badacze stwierdzili jednak ślady rozkładu.

Tamarak w opowieściach rdzennych ludów

W dzieciństwie fascynowały mnie kultury rdzennych ludów Ameryki Północnej. Ciekawiły mnie ich zwyczaje i obrzędy. Szkicowałam postacie i twarze. Kiedy zaczęłam czytać o tamaraku, czyli modrzewiu amerykańskim (Larix laricina), wróciłam do tamtej fascynacji. Tym razem zainteresowało mnie, jak różne społeczności korzystały z tego samego drzewa i co o nim opowiadały. Najbardziej zapamiętałam relację Caroline Andre z Tsiigehtchic na północy Kanady. Opowiadała, że gdy zbierano gałązki, korę czy inne części tamaraka, zgodnie ze zwyczajem Gwich’in zostawiało się w tym miejscu dar. Mogło to być trochę cukru albo herbaty. W tych samych zapiskach przeczytałam też, że suche drewno tamaraka ceniono jako opał. Mocne korzenie zwijano i odkładano do późniejszego użytku. Co można było zrobić z takich korzeni? W zapiskach etnobotanika Hurona H. Smitha z 1932 roku znalazłam odpowiedź. Odżibwejowie ze społeczności Flambeau i Couderay używali korzeni modrzewia do zszywania czółen, a z włókien korzeni robili trwałe torby. Amerykański National Park Service odnotowuje, że Algonkinowie wykorzystywali drewno tamaraka do wyrobu rakiet śnieżnych. Cienkie paski tego drewna dawały się wyginać, więc można było uformować z nich ramę rakiety śnieżnej. Drewno pozostawało przy tym wytrzymałe. Tamarak pojawia się też w zapiskach o tradycyjnym zielarstwie. Kri z okolic Zatoki Jamesa nazywają go waachinaakan. W materiałach Cree Board of Health opisano napój z gałązek i kory, który tradycyjnie podawano między innymi przy dolegliwościach żołądkowych. Z kolei w zapiskach Gwich’in Laura Pascal wspomina o okładach z wewnętrznej kory na rany. W dzieciństwie poznawałam te kultury, rysując twarze i czytając o zwyczajach. Dziś wracam do nich od strony, której wtedy się nie spodziewałam. Przez modrzew i historie o tym, jak z jego drewna, kory i korzeni korzystano na co dzień.

Surowiec zielarski

Zapach żywicy pamiętam z rodzinnej miejscowości. W dawnych opisach zielarskich modrzewia pojawiają się żywica i kora. Żywicę pozyskiwaną w Alpach znano jako terpentynę wenecką. Nazwa przypomina o roli Wenecji w handlu tym surowcem. Trafiała także do warsztatów malarzy, którzy używali jej do wyrobu werniksów. W książce „Jaka to roślina lecznicza?” znalazłam też wzmiankę, że żywicy modrzewiowej dawniej używano zewnętrznie, między innymi w maściach i plastrach.

Substancje czynne

Żywica. Zawiera między innymi terpeny i kwasy żywiczne. Jej lotne składniki można oddzielić przez destylację, otrzymując olejek terpentynowy. Kora. W wyciągach z kory wykryto między innymi flawonoidy oraz procyjanidyny, należące do garbników skondensowanych. Drewno. Z twardzieli, wewnętrznej części pnia, można pozyskać arabinogalaktan, wielocukier rozpuszczalny w wodzie.

Co mówią badania nad korą modrzewia

Po przerobie drewna zostaje kora. W 2017 roku zespół Valerii Baldan z Uniwersytetu w Padwie oraz firm Unifarco i Unired postanowił sprawdzić, co można z niej wydobyć. Badacze przygotowali wyciągi z użyciem wody i etanolu. Spośród badanych składników wyciągu największą aktywność przeciwutleniającą w teście laboratoryjnym wykazały procyjanidyny. Autorzy wskazali, że takie związki mogłyby znaleźć zastosowanie w kosmetykach. To możliwy sposób wykorzystania kory, która zostaje w tartaku. Badanie dotyczyło składu i właściwości wyciągu. Ocena działania konkretnego kosmetyku na skórę wymagałaby osobnych badań. Kto wie, może kiedyś z kory modrzewia uda się pozyskać składnik dobrego kremu przeciwzmarszczkowego? Sama chętnie dowiedziałabym się, jak taki wyciąg sprawdziłby się w pielęgnacji dojrzałej skóry. Przyznam, że takiej historii po moim ulubionym drzewie się nie spodziewałam.

Modrzew w ogrodzie

Kto chciałby posadzić modrzew, powinien dać mu sporo miejsca. Najlepiej rośnie w słońcu, na umiarkowanie wilgotnej i przepuszczalnej glebie. Zimą korona staje się ażurowa. Warto o tym pamiętać, jeśli drzewo ma osłaniać ogród.

Modrzew z mojego parku

Modrzew europejski, który niedawno odkryłam, rośnie w parku jakieś sto metrów od mojego domu. Nagrałam przy nim kilka ujęć do krótkiego filmu. Po jego publikacji wstawię tutaj link. Wiosną wrócę pod to samo drzewo z jednego powodu. Stefan Makowiecki w książce z 1937 roku porównał młode, karminowe szyszeczki modrzewia do poziomek. Wcześniej nigdy tak na nie nie patrzyłam. Teraz chcę zobaczyć je z bliska i sprawdzić, czy mnie też skojarzą się z poziomkami. A jeśli podczas wiosennego spaceru wypatrzycie młode szyszeczki modrzewia, dajcie znać, czy Wam też przypominają poziomki. W kolejnym wpisie opowiem o tym, jak z drewna modrzewia pozyskuje się arabinogalaktan. Dawne zastosowania opisuję jako część historii zielarstwa. Proszę, nie nacinaj i nie okorowuj żywych drzew. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Partnerem cyklu „Od rośliny do współczesnego produktu” jest Virentia.

Źródła

1. Instytut Dendrologii PAN, Atlas rozmieszczenia drzew i krzewów w Polsce. Larix decidua.
2. Związek Szkółkarzy Polskich, Modrzew europejski. Arnold Arboretum, Conifer Collection.
3. Stefan Makowiecki, Drzewa i krzewy ozdobne przydatne do hodowli w klimacie Polski, 1937.
4. Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj, Joanna Sosnowska i Piotr Klepacki, Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, 2016, hasło „Modrzew”, s. 444. W haśle podano rok konsekracji kościoła w Gidlach. Przy wzmiance o święceniu gałązek brak miejscowości.
5. Waldwissen, Lärchenharz. Uniwersytet w Utrechcie, Venice turpentine.
6. Valeria Baldan i in., Larix decidua Bark as a Source of Phytoconstituents, 2017. Carine Dion i in., przegląd badań nad arabinogalaktanem z modrzewia, 2016.
7. Oficjalna strona Gminy Gidle, opis kościoła św. Marii Magdaleny. Źródło datowania budowy.
8. Nicola Macchioni, Benedetto Pizzo i Chiara Capretti, Badanie drewna z fundamentów Wenecji, 2016.
9. Wolfgang Hensel, Jaka to roślina lecznicza?, Świat Książki, 2009, hasło „Modrzew europejski”.
10. Gwich’in Social & Cultural Institute, Tamarack.
11. Cree Board of Health and Social Services of James Bay, Traditional Medicine: Tamarack.
12. Nadleśnictwo Jeleśnia, Nadzór nad lasami niepaństwowymi. Opis lasów na stokach i grzbietach wokół Pewli Ślemieńskiej.
13. Huron H. Smith, Ethnobotany of the Ojibwe Indians, 1932, s. 421.
14. S. National Park Service, Tamarack. Wykorzystanie drewna na rakiety śnieżne.